Spoorboekjes

Mijn eerste spoorboekje is de zomerdienstregeling van 1961. Toen we op vakantie gingen - met de auto - mocht ik dit boekje bij de sigarenboer kopen. Ik begreep er weinig van, maar ik heb er uren in zitten bladeren. Ik verzamel geen dienstregelingen, maar ik heb er wel veel. Ik heb ook alle reisplanners, inclusief de oerversie 1989-1990. In een apart overzicht staan de buitenlandse spoorboekjes.

Zomerdienstregeling 1961, 288 pagina's, 75 cent.

Op de voorpagina wordt "belangrijk nieuws" aangekondigd. Uitgaande van de starre dienstregeling die NS al vele jaren kent, zijn de volgende verbeteringen doorgevoerd: meer afwisselende stop- en sneltreinen; snellere lange-afstandsverbindingen; doorgaande verbindingen tussen de belangrijkste centra in Nederland en de aangrenzende gebieden in België en Duitsland; zoveel mogelijk regelmatige verdeling van de treinen over het uur in de gevallen waarin tussen belangrijke plaatsen meer dan één verbinding per uur bestaat.

Dienstregeling 31 mei 1964-29 mei 1965, 288 pagina's, 1 gulden.

In 1964 bestonden de spoorwegen in Nederland 125 jaar. In het spoorboekje werd ook reclame gemaakt voor de sinds 1957 rijdende TEE-treinen.

Enkele tabellen uit dit boekje zijn te vinden bij de thema's Nijmegen, Kleve en Oosterbeek.

Dienstregeling 28 mei 1967-25 mei 1968, 320 pagina's, 1,25 gulden.

Op het omslag treinstel 501, nog met lage koppelingen en in groene kleur. Het boekje is tijdens mijn rondreis door Nederland wat gehavend geraakt.

Zomerdienstregeling 1968, 328 pagina's, 1,25 gulden.

Uit het voorwoord: "Het spoorboekje is de catalogus van het reizigersvervoer van de N.V. Nederlandse Spoorwegen. Er zijn ruim 300 stations in Nederland en U kunt van elk van die stations naar al de andere. Dat betekent het bestaan binnen onze grenzen van ruwweg 300 x 300 = 90.000 soorten reismogelijkheden. Een indrukwekkend getal, maar toch maar een fractie van de werkelijkheid. U kunt namelijk niet maar éénmaal per dag van station nummer 15 naar station nummer 230; minder dan 10 mogelijkheden zult U zelden treffen en als U de moeite wilt nemen na te tellen, hoe dikwijls U per dag van Amsterdam naar Haarlem kunt reizen, dan komt U tegen de 130 keer. Zo groeit over de dag gespreid het aantal reismogelijkheden dus uit van 90.000 tot enige miljoenen."

Enkele tabellen uit dit boekje zijn te vinden in het thema Utrecht Overvecht.

Winterdienstregeling 1968-1969, 344 pagina's, 1,25 gulden.

De dienstregelingtabellen nemen iets meer pagina's in beslag, maar er zijn geen noemenswaardige verschillen met de zomerdienstregeling. Op het omslag een foto van een van de eerste gele treinstellen van NS. Het meeste reizigers­materieel is nog groen, blauw of rood. Klik hier voor foto's uit dat jaar.

De advertentie is getekend door Dick Bruna, de geestelijk vader van Nijntje, het konijntje dat niet kan lachen.

Spoorboekje 1969-1970, 392 pagina's, 1,30 gulden.

Het spoorboekje heet nu voor het eerst ook "spoorboekje". Verder is het een heel jaar geldig; er verschijnen dus geen aparte zomer- en winterdienstregelingen meer. Het voorwoord vermeldt geen wijzigingen ten opzichte van de vorige dienstregeling.

Steeds meer treinen werden geel geschilderd. Op veel stations werd verwezen naar spoornummers in plaats van naar perronnummers. En ook werden er pictogrammen uitgedacht. Deze zouden in het spoorboekje van het volgende jaar worden toegelicht.

Spoorboekje 1970-1971, 592 pagina's, 1,95 gulden.

De tabellen zijn nu in tweekleurendruk. In een apart katern zijn de nieuwe Intercity-verbindingen opgenomen. Overstapverbindingen zijn uit de tabellen verdwenen.

Uit het voorwoord: "Het spoorboekje is gegroeid, het is langer en dikker geworden - en iets duurder ook. Die verandering van het uiterlijk is een rechtstreeks gevolg van een innerlijke verandering. Enige jaren reeds is de dienstregeling in een stroomversnelling; er is gewerkt naar 'Spoorslag '70'. En nu is het zover. Met de dienstregeling 1970-1971, die U in handen heeft, introduceert N.S. het Intercitynet, een landelijk systeem van lange afstand exprestreinen, doorvlochten met en gevoed door veelvuldig rijdende vlugge snel- en stoptreinen. Dit massaal aanbod van heel Nederland doordringend railvervoer vindt u in het spoorboekje, de catalogus van het reizigersvervoer der Nederlandse Spoorwegen."

Spoorboekje 1971-1972, 538 pagina's, 1,95 gulden.

Op het totaal vernieuwde spoorboekje van de vorige dienstregeling was veel kritiek gekomen. Het boekje was te dik, en het ontbreken van overstapverbindingen werd door velen gemist. Het zou nog jaren duren voordat deze informatie weer in het spoorboekje terecht kwam. Wel werd er wat gedaan aan de omvang, door een compactere vormgeving en dunner papier.

Spoorboekje 1972-1973, 554 pagina's, 2,25 gulden.

"Bericht aan de aandeelhouders. Tot uw beschikking staan 317 stations bediend door 165 elektrische 4-wagentreinen, 234 elektrische 2-wagentreinen, 130 dieseltreinen, 400 getrokken rijtuigen, 392 locomotieven. Samen goed voor het rijden en trekken van 120000 zitplaatsen. We rijden daarmee ongeveer 3800 treinen per dag. Een treinstel draait per jaar ca. 190000 km en blijft 25 jaar of langer in dienst. Wij vervoeren gemiddeld 500000 reizigers per dag, die dan samen een 22 miljoen kilometer afleggen. (...) Voor de 8100 miljoen kliometer, die we U in 1971 verkochten, ontvingen we van U bijna 450 miljoen gulden. Alles door elkaar een opbrengst van 5,5 cent per kilometer. De produktiekosten lagen tegen de 8 cent. Een deel van de kosten van het openbaar wordt door de overheid gedragen. (...) U hoeft daar niet van wakker te liggen. U moet er wel zoveel mogelijk gebruik van maken. (...) Geheel tot Uw dienst! NV Nederlandse Spoorwegen."

Spoorboekje 1973-1974, 554 pagina's, 2,45 gulden.

"Wéér bericht aan de aandeelhouders. U heeft onze door prijsverhogingen wat gedrukte verwachtingen over 1972 dik overtroffen door bijna evenveel kilometers te kopen als in 1971. Ruim 8 miljard. We zijn blij, dat onze inspanningen succes hadden om door een goed en veelvuldig vervoersaanbod, door een wéér van nieuwe artikelen voorzien assortiment voldoende tegenwicht te geven tegen de prijsstijging. (...) We hopen vervoer te bieden aan 500000 reizigers per dag. Liefst meer. Onze bijna 4000 treinen staan er klaar voor. En de 27000 spoormannen en -vrouwen ook. NV Nederlandse Spoorwegen."

Spoorboekje 1974-1975, 598 pagina's, 2,45 gulden.

In de jaren zeventig sloegen de tekstschrijvers van NS graag een populair toontje aan tegen de lezers van het spoorboekje. Een fragment: "Verplichte lektuur voor ieder die zegt: 'Veel te moeilijk', 'Daar begrijp ik niets van', 'Dat ver..... onleesbare spoorboekje', enz. enz. Allereerst U heeft gelijk!!! Het systematisch in één boekje onderbrengen van de tijden, waarop bijna 4000 treinen per dag ruim 300 stations aandoen, is een ondankbare bezigheid. Het kost duizend en één dag en nacht inspanning en levert lektuur, waarop de lezer reageert met 'Veel te moeilijk', 'daar begrijp ik...', enzovoorts, enzovoorts. Zie boven. U staat voor de keus: Naar 't station gaan en wachten tot er een trein komt (Er gaan wat treinen vandaag de dag -) òf: Er een kwartiertje tegenaan gooien en vaststellen, dat het opzoeken van een trein eigenlijk kinderspel is. Kies voor het laatste. Kinderspelletjes zijn boeiend."

Spoorboekje 1975-1976, 548 pagina's, 3,50 gulden.

"Betaal ons niet te veel.....! Dit is er te koop: Algemeen abonnement. 2e klas f 180 per maand. 1e klas f 270 per maand. Avondretours. Enkele reis (2e of 1e) plus een kwartje! Weekendretour. Zaterdag heen / zondag terug. Dagretour + f 1. Dagabonnement. f 24. Verlenging f 6 per dag, maximaal tot 5 achtereenvolgende dagen. 1e klas f 36 en f 9. Meer Manskaart. 2 personen f 40, 3 personen f 45, 4 personen f 50, 5 personen f 55, 6 personen f 60. 1e klas f 60, f 67,50, f 75, f 82,50 en f 90. 2 kinderen = 1 persoon. 8-daags kriskras-abonnement. f 52. 1e klas f 78. Kinderen half-geld. Vastrechtkaart. f 35 per maand. Reizen tegen halve enkele reisprijs 1e of 2e klas. Dames 60+. Driemaands- of jaarkaart, verkrijgbaar voor alle dames van 60 tot 65 jaar. Reizen tegen halve enkele reisprijs 1e of 2e klas. Driemaandskaart f 20. Jaarkaart f 50. 65+. Driemaandskaart of jaarkaart verkrijgbaar voor ieder, die 65 of ouder is en echtparen, waarvan de man deze leeftijd heeft. Reizen tegen halve enkele reisprijs 1e of 2e klas. Driemaandskaart f 20 voor één persoon, f 30 voor een echtpaar. Jaarkaart f 50 voor één persoon, f 75 voor een echtpaar. Gezinskaart. Reizen met alle ongehuwde kinderen tot en met 19 jaar op twee enkele reizen of twee dag- of avondretours en één dag naar keuze gratis reizen. Jaarkaart f 50. Tienertoerkaart. Tot en met 19 jaar in juni, juli en augustus 8 dagen f 32,50.

Spoorboekje 1976-1977, 550 pagina's, 3,80 gulden.

Nieuwe sporen rond Den Haag. In september 1975 kwam de verbindingsboog tussen Laan van Nieuw Oost Indië en Den Haag Centraal in gebruik. Van deze boog maken de treinen naar Rotterdam Hofplein gebruik; deze reden voorheen van en naar Den Haag Hollands Spoor. Op 30 mei 1976, de ingangsdatum van de nieuwe dienstregeling, komt een tweede verbindingsboog gereed, namelijk tussen Den Haag Centraal en Hollands Spoor. Daarmee is Den Haag Centraal niet langer geïsoleerd van de "Oude Lijn" Amsterdam - Haarlem - Leiden - Den Haag - Rotterdam. Verder meldt het spoorboekje dat de spitsuren in beweging zijn: vooral het avondspitsuur schuift naar voren. In verband daarmee is de dienstregeling van de toegevoegde spitstreinen aangepast.

Spoorboekje 1977-1978, 518 pagina's, 3,80 gulden.

Op 20 mei 1977 is het eerste deel van de Zoetermeerlijn in gebruik genomen. Elk kwartier rijden er Sprinters tussen Den Haag Centraal en Zoetermeer. Tussen Eindhoven en Venlo komen de eerste zeven nieuwe Intercity-treinstellen in gebruik. Tussen Helmond en Horst-Sevenum is het baanvak aangepast, zodat deze treinstellen daar 160 kilometer per uur kunnen rijden. Met Spoorslag '70 ging het aantal treinen omhoog van 2800 naar 4000. In de dienstregeling 1977-1978 verdwijnen 50 treinen waarvan de bezetting te laag is.

Spoorboekje 1978-1979, 518 pagina's, 3,80 gulden.

Rond de jaarwisseling 1978/1979 komt het eerste deel van de Schiphollijn gereed: tussen Schiphol en Amsterdam Zuid. Tramlijn 11 rijdt vandaar naar Amsterdam CS en terug. De lijn Tiel-Geldermalsen is geëlektrificeerd. Hiermee komt een eind aan het onder de draad rijden van dieseltreinen tussen Utrecht en Geldermalsen. Klik hier voor foto's.

Spoorboekje 1979-1980, 536 pagina's, 3,80 gulden.

"Het omslag. Héél anders. Het is van Pat Andreas (Den Haag 1942). Hij betrapte Rembrandt van Rijn. De opdracht voor het omslag van 1980 mag hij aan een door hem gekozen en voor ons betaalbare kunstbroeder doorgeven."

Op 30 september 1979 wordt de "lus" van de Zoetermeerlijn gesloten. Vanaf die datum gaan de treinen afwisselend linksom en rechtsom rijden. De luxe trein van Limburg naar de Randstad, die ingaande 1 oktober 1978 ging rijden, krijgt wat beter liggende vertrektijden uit Amsterdam en Den Haag. Voor deze Intercity-Plus wordt een toeslag van 6 gulden per enkele reis berekend. Wie zeker wil zijn van een plaats kan tot 9 uur 's avonds telefonisch een zitplaats reserveren. In de trein, die bestaat uit van de SNCF gehuurde rijtuigen, is allerlei extra's te verkrijgen, zoals een ontbijt. Van maandag t/m vrijdag rijden twee treinparen: 's ochtends van Heerlen naar Den Haag, en van Maastricht naar Amsterdam. 's Avonds terug.

Spoorboekje 1980-1981, 534 pagina's, 3,80 gulden.

"Het omslag. Wéér anders. Pat Andrea (Den Haag 1942) die met Rembrandt van Rijn voor enige opschudding zorgde geeft de kwast door aan Jeroen Henneman (Haarlem 1942). Ook Modern Art in New York heeft werk van hem. Vol spanning wachten we af welke kunstenaar in 1942 in Haastrecht geboren is."

Nieuw is de Intercity-dienst tussen Roosendaal en Oostende. Hierdoor is Antwerpen nu elk half uur bereikbaar vanuit Nederland. West-Duitsland is na enkele jaren aarzelen ook overgestapt op de zomertijd, zodat de klokken nu altijd gelijk lopen met die in de Benelux en Frankrijk. Dat scheelt "een stevige portie storende voetnoten" in het spoorboekje.

Spoorboekje 1981-1982, 566 pagina's, 4,00 gulden.

"Het omslag. Dit jaar Willem van Malsen, Utrecht 1940. Zwaaide om van Nederlandse letteren naar schilderen. Politiek tekenen in Vrij Nederland. Strip in Haagse Post. Exposities in Parijs."

De Schiphollijn wordt eindelijk in gebruik genomen. En de Veenendaallijn wordt na 40 jaar weer geactiveerd. De uurdienst tussen Den Haag en Keulen wordt sneller, en wordt volledig met splinternieuwe Intercity-rijtuigen gereden. "Binnenkort koffie aan boord." Op diverse andere trajecten eveneens een verbetering van de treindienst. De Intercity Plus vervalt, maar de Franse rijtuigen blijven rijden tussen Maastricht en Amsterdam.

Spoorboekje 1982-1983, 566 pagina's, 4,25 gulden.

"Het omslag. Dit jaar van Kees Verschuren. Princenhage 1941. Werkt sinds 1975 niet alleen in het vlakke schildervak maar ook ruimtelijk in architectonisch en stedebouwkundig verband. Geeft les aan de Rotterdamse Academie voor Beeldende Kunst."

Op de achterkant een advertentie van Utrecht Holland (later AMEV, Fortis, ASR) met een tekening van de nieuwste loc van de NS (1601, nog zonder konijnenhok op het dak) en een foto van De Arend. De uurdienst tussen Utrecht en Tiel wordt een halfuurdienst. De sedert 1980 instromende Intercity-rijtuigen zullen de oude rijtuigen plan E verdringen op de lijn Zandvoort-Limburg. In Groningen en Friesland komt nieuw dieselhydraulisch materieel in dienst. Op de Miljoenenlijn gaan gemoderniseerde tweetjes rijden.

Spoorboekje 1983-1984, 566 pagina's, 4,45 gulden. Het jongetje heeft een motorrijtuig van de ZHESM op zijn arm.

"Het omslag. Van Herman Berserik, Den Haag 1921. Bezocht in zijn geboorteplaats de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunsten, waar hij later twintig jaar doceerde. Ontwerpt decors en kostuums voor toneel- en operaprodukties. Maakt schilderijen, tekeningen en grafiek: realisme met een vleugje bevreemding. Oordeel zelf."

De oude Hembrug, een belangrijk knelpunt voor het treinverkeer tussen Amsterdam en de kop van Noord-Holland, is vervangen door de Hemtunnel. De dienstregeling kan sterk worden verbeterd. De treinstellen mat. '46 verdwijnen, om plaats te maken voor Sprinters. De NS kampt met een groot materieeltekort; in de spits worden daarom treinen gereden met ouder materieel. Klik hier voor foto's.

Spoorboekje 1984-1985, 562 pagina's, 5,00 gulden.

"Het omslag. Berry Holslag 1947, Den Haag. Vanaf 1972 monumentale beelden en tableaus van glanzend, veelkleurig keramiek en hout met als motief, menselijke verhoudingen tegen een achtergrond van clichévoorbeelden uit de samenleving. Tussen 1977 en 1980 poëtische objecten met sterke materiaalcontrasten. Na 1979 ook fotografie en diaprojectie als beeldend middel. Woont en werkt in Den Haag."

In België wordt een starre dienstregeling ingevoerd zoals we die in Nederland al tientallen jaren kennen. In verband hiermee verschuiven alle dienstregelingtijden van NS twee minuten naar achteren. Tussen Amsterdam en Groningen/Leeuwarden komen de nieuwe IC3-treinstellen in gebruik. Tussen Maastricht en Aken gaan meer treinen rijden.

Dit is het laatste spoorboekje waarvoor een kunstenaar het omslag tekende.

Mini-spoorboekje 2013, 125 pagina's, 2,75 euro.

Tot en met december 2010 waren er door de NS uitgegeven papieren spoorboekjes beschikbaar. Daarna was het kennelijk niet meer rendabel, omdat 'iedereen' inmiddels via internet zijn treinreis kon plannen. Reizigersorganisaties als Rover en treinreiziger.nl dachten daar anders over. In december 2012 brachten zij een afgeslankt spoorboekje uit, waarin de dienstregeling van de intercitytreinen (en de binnenlandse Fyra) is opgenomen. De tabellen met treintijden zijn beschikbaar gesteld door NS.

Jaren geleden bracht de NS ook spoorboekjes uit met alleen de intercity-diensten. Die waren echt mini: ze pasten in je binnenzak. Dat lukt niet met het spoorboekje van 2013.

Op 9 december 2012 werd de Hanzelijn tussen Zwolle en Lelystad in gebruik genomen. Tussen Amsterdam en Brussel ging de Fyra rijden in plaats van de vertrouwde Beneluxtreinen.

De V van vertrek

In 1886 was de dienstregeling tot zo'n bekend fenomeen voor de treinreizigers geworden, dat de vitale onderdelen ervan gerust afgekort konden worden. Werd er op de dienstregelingen van de diverse spoorwegmaatschappijen aanvankelijk nog voluit geschreven van vertrek en aankomst, of hoogstens voorzichtig afgekort (zoals in de zomerdienstregeling van 1863 tussen Antwerpen en Rotterdam: Vertr. en Aank.), in de dienstregeling der treinen van 1886 waren de verkortingen op hun allerkortst: V. en A. Deze werden vervolgens lange tijd gebruikt in allerlei dienstregelingen en ook in de Officieele Reisgids der Nederlandsche Spoorwegen en de opvolgers daarvan. In die voorgangers van het huidige Spoorboekje was het gebruikelijk om de anders op bijna elke regel te herhalen V weer te geven door aanhalingstekens. In de zomer van 1969 verscheen de gids voor het eerst onder de titel Spoorboekje - een voorheen informele maar nu dus officiële benaming. Dat boekje liet de A voortaan bestaan maar liet zonder vermelding van reden de V weg. Die is sindsdien niet meer teruggekeerd.

Bron: Achter de letter, encyclopedisch eenletterwoordenboek. Door Diedrik van der Wal. Uitgeverij Alfabet, 2008. Geen ISBN. Zie www.eenletterwoordenboek.nl.

Over het spoorboekje en de N.S. Dick Otten. Uitgegeven door de Afdeling Propaganda van de NS. Ca. 1946.

Bestemd voor jeugdigen die meer wilden weten over het spoorboekje en het reizen per trein. Met vragenformulier dat je ingevuld kon opsturen naar de Nederlandsche Spoorwegen. Wie de vragen goed had beantwoord kreeg een diploma.

Hoe ontstaat een dienstregeling. Door Fred Thomas. Uitg. NS ca. 1941. Deel II uit de Spoorwegserie.

Wat niet in de dienstregeling staat. De geheimen van het spoorboekje. J.H. Bartman. Uitgegeven door de N.V. Nederlandsche Spoorwegen, afdeling Voorlichting. Ca. 1962.

VPRO Expresseboekje. In 1979 verzorgde de VPRO, samen met ROVER, een wekelijks radioprogramma vanuit een rijdende trein. Dit boekje is een weerslag van die uitzendingen. Hieraan werd onder andere meegewerkt door Peter Flik, Djoeke Veeninga, Wilma Soeterhuizen, Anton IJdo, Marnix Bruggeman, Hans Dorrestijn, Joop Waasdorp, Johnny van Doorn, Simon Vinkenoog en Ineke Lodder.

De spelling Expresse is verkeerd, maar op de radio hoor je dat niet.

vorige       start       omhoog