Gedenktekens WOII (Nederland)
Gedenkplaten op stations. Herinneringen aan het verzet en de bevrijding. Herinneringen aan de jodenvervolging.
Gedenkplaten 1940-1945
Op veel Nederlandse stations zijn na de oorlog bronzen gedenkplaten opgehangen, ter nagedachtenis aan omgekomen
spoorwegpersoneel. Wanneer de gelegenheid zich voordoet, maak ik daarvan een foto. Er zijn ongeveer 110 platen opgehangen; het
juiste aantal is tot nog toe niet te achterhalen. De platen zijn soms zeer lastig
te vinden, bijvoorbeeld omdat ze in een ontoegankelijk personeelsverblijf zijn opgehangen. In de loop
van de jaren zijn nogal wat platen verhuisd (bijvoorbeeld Gorssel naar Zutphen; Nieuwstad naar Sittard). Verder
zijn de namen van Weesp en Wormerveer in die van Amsterdam opgenomen en de namen van Velsen-IJmuiden Oost en
IJmuiden in die van Haarlem. Ook zijn er platen aan weduwen (Uden) en gemeentes aangeboden (Waardenburg) en
zat er een plaat op een wachtpost (Hazerswoude). Tegenwoordig wordt er nog steeds met een zekere piëteit met
die platen omgesprongen, al doet de algehele verloedering ze geen goed. In Bilthoven is men inmiddels toe aan de derde
gedenkplaat.
|
|
|
De gedenkplaten zijn ontworpen door ir. H.G.J. Schelling, die lid was van de
'Gedenktekencommissie' die zich ook bezighield met het oprichten van het monument bij HGB III.
Aanvankelijk was er een ontwerp gemaakt door Nel Bakema (zie hierboven, ontwerp voor Alkmaar),
maar dit werd door de Centrale Commissie voor Oorlogs- of Vredesgedenktekens afgekeurd. De
roodkoperen platen zijn gemaakt door H. J. Winkelman van de N.V. Ateliers voor Kunstnijverheid te
Amsterdam en zijn in de jaren 1947 en 1948 onthuld, de eerste in Alkmaar op 29 oktober 1947 om 11.45 uur.
|
|
Knipsel links: "Nieuw Spoor", december 1947. Knipsel onder: "Nieuw Spoor", december 1948. Er wordt over
verschillende aantallen gesproken. Het officiële aantal is 112, maar er zijn ook tellingen die uitkomen op 114.
|
|
Utrecht Centraal, 9 mei 2005. Met bloemen van de herdenking op 4 mei.
|
|
|
|
Utrecht, 8 september 2007. Gedenkplaat in Hgb III, met namen van hoofdkantoormedewerkers
die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven zijn gekomen. Opvallend is dat van de vrouwen ook de voornamen worden
gemeld. Deze gedenkplaat is zelden voor het publiek te zien, maar De Inktpot was dit jaar tijdens
Monumentendag toegankelijk.
Foto Eelco Storm.
|
 
|
|
Amsterdam Centraal, 8 oktober 2005. Ik wist dat die plaat er moest hangen, maar ik ben drie
keer het eerste perron op en neer gelopen voordat ik hem zag. Dit noemen ze mimicry. Zelfs een bloembak kan er
niet vanaf, in de stad van de Dokwerker. Deze plaat is overigens onthuld op station Amsterdam Amstel, men vond
dat kennelijk toch een passender omgeving.
|
|
|
Groningen, 2003. Het station gezien vanaf het Emmaviaduct. Met een pijl is
hij aangegeven waar de gedenkplaat voor de tijdens de oorlog omgekomen NS'ers tegenwoordig te vinden is. Foto Willem Nieland.
|
 
|
|
Amersfoort (perron), 27 april 2003.
|
 
|
|
Amersfoort (werkplaats), 11 september 2005. Dit monument staat tegenover de portiersloge van
de vroegere werkplaats. Ook de plaat uit de portiersloge van de werkplaats
Blerick zou naar Amersfoort zijn overgebracht, maar is niet aangetroffen toen deze foto's werden gemaakt door
Victor Lansink.
|
|
|
Rond de gedenkplaat op dit station hebben zich enkele
incidenten afgespeeld. Op de oorspronkelijke plaat was de naam van de gevallene verkeerd gespeld. De volgende
plaat is door vandalen beschadigd en moest worden vervangen. De nieuwe plaat werd wat respectloos achter een winkelraam
neergezet. Uiteindelijk is voor de plaat een speciale sokkel gemaakt, met een beschermende glasplaat. De bloemen op
deze foto zijn op 27 april 2007 gelegd door kinderen van de Julianaschool. Foto Hans van Steenis.
|
|
|
Anna Paulowna, 2012. Let op het afwijkende ontwerp: het gevleugelde spoorwiel ontbreekt en
de tekst zou in dit geval (één persoon) "ter gedachtenis aan den gevallene" moeten luiden. Het
zal om een remake van een gestolen plaat gaan. De plaat hing eerder op station Schagen. Foto Wim Mensinga.
|
|
|
Holten, 2010. Foto Wim Mensinga.
|
|
|
Den Dolder, 19 juni 2006. Gedenkplaat voor de gevallene uit de Tweede Wereldoorlog. Daarvoor een gedenksteen
ter herinnering aan de spoorwegstaking van 18 september 1944 tot 5 mei 1945.
|
|
Meppel, 23 april 2005
|
Apeldoorn, 5 mei 2005
|
|
Woerden, 9 mei 2005
|
Naarden-Bussum, 27 mei 2005
|
 
|
|
Bodegraven, 17 november 2005. Foto's Victor Lansink.
|
 
|
|
Gilze-Rijen, 8 januari 2006. Het station is sinds medio februari 2003 gesloten, maar door het raam
valt nog wel wat te fotograferen. Foto's Victor Lansink.
|
 
|
|
Breda, 22 januari 2006. Tussen prullenbakken en reclame. Foto's Victor Lansink.
|
|
Susteren, 2 december
2005. Foto Victor Lansink.
|
Echt, 2 december 2005.
Foto Victor Lansink.
|
|
Ede-Wageningen, 31 augustus 2004.
|
Alkmaar, 25 februari 2005.
|
|
Roermond, juli 2005. Foto Yuri van Erp.
|
Enschede, juli 2005. Foto Yuri van Erp.
|
|
Gouda, 16 mei 2005
|
Heerlen, 10 juli 2005.
|
|
Arnhem, 25 september 2005.
|
Deventer, 9 augustus 2005.
|
|
Mariënberg, 3 november 2005.
Foto Rienk Mebius. Het bord zit in een monumentje van spoorrails en biels halverwege het station en de Geref.
Kerk (vrijgemaakt), en is afgedekt met perspex.
|
Oldenzaal, 9 augustus 2005.
Deze plaat hing op een voor het publiek onbereikbare plek: de gesloten wachtkamer. Dankzij een schilder kon ik er
even in. Inmiddels heeft het stationsgebouw weer een functie gekregen.
|
|
Zutphen, juli 2005.
De bovenste plaat is afkomstig
van Gorssel. Foto Yuri van Erp.
|
Hengelo, 9 augustus
2005.
De bovenste plaat is afkomstig van Markelo.
|
|
Maastricht,
10 december 2005. Foto Mitchell Bäcker.
|
Leeuwarden, 23 april 2005.
|
|
|
Rotterdam CS, 21 mei 1957. Plaquette in het nieuwe station. Foto uit Nieuw Spoor, juni 1957.
|
|
Lage Zwaluwe, 11 december
2005. Na de sloop van het station is deze plaat verhuisd naar de blinde gevel van een relaishuis. Foto Victor Lansink.
|
Rotterdam Centraal,
11 januari 2006. Deze plaat hing op een zodanig opvallende plaats in de stationshal, dat ik er minstens vijf
keer voorbij ben gelopen toen ik hem zocht.
|
Delft
Victor Lansink stuurde dit knipsel uit een regionale krant, gedateerd 2 juni 1970.
"Naar alle waarschijnlijkheid op koper beluste lieden hebben geprobeerd de in de hal van het station
aangebrachte gedenkplaat voor de in de tweede wereldoorlog gevallen spoorwegemployé Jan van den Heuvel
van de muur te rukken. De vernielde plaat moet worden vervangen."
De plaat van Delft hangt tegenwoordig in Den Haag, zie foto verderop.
|
|
|
|
|
Den Haag Centraal, 15 september 2006. De gedenkplaten ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog zijn op dit
station goed verstopt: achter de centrale treinaanwijzer, op een niet voor het publiek toegankelijke plek. Er hangen
drie platen: van het vroegere Den Haag SS, Delft en Voorschoten. Sinds 2008/2009 ook de gedenkplaat van Leiden.
|
|
|
Zwolle, 26 augustus 2006. Stationshal tijdens een verbouwing.
|
Foto boven: Tilburg, 25 november 2006. Deze plaat hangt aan de portiersloge van de werkplaats van NedTrain.
Foto rechts: Station Haarlem, 12 december 2004. De bovenste plaat is afkomstig van IJmuiden, de onderste
van Velsen-IJmuiden Oost. Een vierde gedenkplaat is te vinden bij de werkplaats.
|
|
 
|
|
Gedenkplaat in station Simpelveld. Deze plaat is aangebracht in de vestibule van het station
en is onthuld op
31 maart 1948. Daaronder een bidprentje van Pieter Abrahams.
|
Peter Jacobus Franciscus Abrahams werd geboren te Simpelveld op 4 juni 1906 en is overleden in het St. Joseph Ziekenhuis
te Heerlen op 16 juni 1944. Als soldaat had hij in 1940 zijn plicht gedaan voor het vaderland. In de moeilijke oorlogsjaren
werd hij gedwongen tewerkgesteld in Duitsland. Daar overviel hem een zware ziekte en hij keerde naar zijn geliefde vrouw
en twee jeugdige kinderen in Simpelveld terug. Het doorstane leed kwam hij niet meer te boven en hij is in zijn
vertrouwde omgeving overleden. Laten wij hem gedenken en troost geven aan zijn vrouw en twee kinderen die hun vader
nooit gekend hebben. Zijn bidprentje is het enige tastbare bewijs dat van hun geliefde vader over is.
|
Foto's en tekst Michel Dreuw, met dank aan familie Habets-Abrahams uit Simpelveld.
|
Herinneringen aan het verzet en de bevrijding
|
|
Rotterdam Noord (Boezembocht), 21 december 2005. Op 28 november 1944 werden door de bezetter op twee plaatsen
nabij de spoorweg (de 's-Gravenweg en de Terbregseweg) in totaal tien Rotterdammers gefusilleerd als
represaille voor een bomaanslag die het verzet in november 1944 had gepleegd op een spoorlijn in Rotterdam.
Een tweede verzetskruis is geplaatst op de Jan Vermeersingel. Het monument is
onthuld in 1946. De oprichting van deze gedenktekens was een initiatief van het Rotterdamse Comité Oprichting
Gedenkteken. Dit comité (opgericht op 22 mei 1945) heeft op verscheidene plaatsen in de stad waar verzetsmensen
zijn omgekomen, identieke kruisen geplaatst.
|
|
|
|
Amsterdam Westhaven, 5 maart 2006. Gedenkteken in de tuin van het dienstgebouw. Dit monument stond
vroeger voor het administratiegebouw in de Rietlanden. De sokkel is een schuilbunker die tijdens de oorlog
op een locomotief was gemonteerd. Foto Victor Lansink.
|
|
|
Heerenveen, 23 mei 2008. Op het gemeentehuis hangt een plaat die herinnert aan de bevrijding van Heerenveen door
het Canadese leger. Op het station van Heerenveen hangt geen gedenkplaat: er zijn hier als gevolg van de
Tweede Wereldoorlog geen spoorwegmedewerkers om het leven gekomen.
|
|
|
Utrecht, politiebureau Paardenveld, 15 april 2009. Gedenkplaat ter herinnering aan twee in de oorlog vermoorde politiemannen;
zie www.politiekoren.nl. Foto Edward
Bary.
Tijdens de oorlog waren er ook veel foute politiemensen;
Google op Schalkhaar+politie.
|
|
|
Spoorwegmuseum Utrecht, 12 oktober 2005. "H.J. Lever en L.J.C. van Leeuwen lieten voor ons hun leven
in de
droeve dagen van mei 1940. Wij zullen het niet vergeten." Meer houten banken.
|
|
|
Hoogeveen, Wijsterseweg, 2011. Monument ter gedachtenis aan de beschieting van een trein door Amerikaanse jachtvliegtuigen, op 5
augustus 1944. Hierbij kwamen 43 passagiers om het leven en vielen 141 gewonden. De piloten zagen de trein aan voor een
militaire trein. Foto Wim Mensinga.
|
|
|
Drachten. Monument ter nagedachtenis aan vijf mannen die op 8 december 1944 werden doodgeschoten wegens
een aanslag op een stoomtram. Foto Wim Mensinga.
|
Herinneringen aan de jodenvervolging
|
|
Westerbork, augustus 1989. Monument ter nagedachtenis aan de transporten naar Auschwitz.
Foto's Leo Spilt.
|
|
|
Amsterdam Oosterspoorplein (Muiderpoortstation),
21 juli 2004. "Vanaf dit station zijn tussen 3 oktober 1942 en 26 mei 1944 ruim elfduizend joden naar het doorgangskamp Westerbork
weggevoerd. De meesten zijn vermoord in de vernietigingskampen in Midden-Europa." Vlakbij staat ook
het beeld 'Flowers' van Karel Appel, maar dat heeft geen betrekking op de oorlog.
|
 
|
|
Vught, 6 juli 2006. Foto's Rob Quaedvlieg.
|
|
|
Hoogezand, 2012. Monument tegenover het station, ter herinnering aan de transporten. Foto Wim Mensinga.
|
|
|
Den Haag SS, 23 april 1969. De foto is gemaakt door Frans Drijver, die schreef: "Het wrange van de
geschiedenis 1940-45 is dat dit station ook gebruikt werd om, in opdracht van de SS, de Haagse joden af te voeren
naar Westerbork en verder. Alsof de SS een eigen station had. Overigens is mijn moeder eens tussen zo'n transport
op dat station terechtgekomen. Het ging tussen de gewone reizigers door, in aparte rijtuigen, die apart
stonden opgesteld."
(Frans Drijver, die ik uit mijn studietijd kende, is in januari 2007 overleden.)
|
 
|
|
Alkmaar, 12 oktober 2005 en Utrecht Centraal, 14 oktober 2005. Posters van het Centraal Joods Overleg, waar
in Alkmaar een (onbedoelde?) zwarte grap van is gemaakt. De posters hingen ook op stations die tijdens de oorlog
nog niet eens bestonden.
Zie ook Excuses voor de holocaust zijn gratis.
|
|
