Gedenktekens WOII (Nederland)

Gedenkplaten op stations. Herinneringen aan het verzet en de bevrijding. Herinneringen aan de jodenvervolging.




Gedenkplaten 1940-1945

Op veel Nederlandse stations zijn na de oorlog bronzen gedenkplaten opgehangen, ter nagedachtenis aan omgekomen spoorwegpersoneel. Er zijn tijdens de oorlog 477 spoormedewerkers om het leven gekomen. Zij worden op 4 mei herdacht. Om 20.00 uur staan de treinen twee minuten stil.

Wanneer de gelegenheid zich voordoet, maak ik een foto van zo'n plaat. Er zijn ongeveer 110 platen opgehangen; het juiste aantal is tot nog toe niet te achterhalen. Ze zijn soms zeer lastig te vinden, bijvoorbeeld omdat ze in een ontoegankelijk personeelsverblijf zijn opgehangen. In de loop van de jaren zijn nogal wat platen verhuisd (bijvoorbeeld Gorssel naar Zutphen; Nieuwstad naar Sittard). Verder zijn de namen van Weesp en Wormerveer in die van Amsterdam opgenomen en de namen van Velsen-IJmuiden Oost en IJmuiden in die van Haarlem. Ook zijn er platen aan weduwen (Uden) en gemeentes aangeboden (Waardenburg) en zat er een plaat op een wachtpost (Hazerswoude).

Tegenwoordig wordt er nog steeds met een zekere piëteit met die platen omgesprongen, al doet de algehele verloedering ze geen goed. In Bilthoven is men inmiddels toe aan de derde gedenkplaat. Ik ben onder andere nog op zoek naar de plaat van Driebergen; misschien komt die tevoorschijn wanneer het station wordt gesloopt.



De gedenkplaten zijn ontworpen door ir. H.G.J. Schelling, die lid was van de 'Gedenktekencommissie' die zich ook bezighield met het oprichten van het monument bij HGB III. Aanvankelijk was er een ontwerp gemaakt door Nel Bakema (zie hierboven, ontwerp voor Alkmaar), maar dit werd door de Centrale Commissie voor Oorlogs- of Vredesgedenktekens afgekeurd. De roodkoperen platen zijn gemaakt door H. J. Winkelman van de N.V. Ateliers voor Kunstnijverheid te Amsterdam en zijn in de jaren 1947 en 1948 onthuld, de eerste in Alkmaar op 29 oktober 1947 om 11.45 uur.


Knipsel links: "Nieuw Spoor", december 1947. Knipsel onder: "Nieuw Spoor", december 1948. Er wordt over verschillende aantallen gesproken. Het officiële aantal is 112, maar er zijn ook tellingen die uitkomen op 114.


Utrecht Centraal, 9 mei 2005. Met bloemen van de herdenking op 4 mei.


Utrecht, 10 mei 2007. Monument bij Hgb III. Ook op veel stations zijn gedenktekens te vinden. Tijdens de oorlog zijn 477 spoormedewerkers omgekomen. Op 4 mei om 20.00 uur staan alle treinen in Nederland twee minuten stil.


Utrecht, 8 september 2007. Gedenkplaat in Hgb III, met namen van hoofdkantoormedewerkers die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven zijn gekomen. Opvallend is dat van de vrouwen ook de voornamen worden gemeld. Deze gedenkplaat is zelden voor het publiek te zien, maar De Inktpot was dit jaar tijdens Monumentendag toegankelijk. Foto Eelco Storm.


 

Amsterdam Centraal, 8 oktober 2005. Ik wist dat die plaat er moest hangen, maar ik ben drie keer het eerste perron op en neer gelopen voordat ik hem zag. Dit noemen ze mimicry. Zelfs een bloembak kan er niet vanaf, in de stad van de Dokwerker. Deze plaat is overigens onthuld op station Amsterdam Amstel, men vond dat kennelijk toch een passender omgeving.


Groningen, 2003. Het station gezien vanaf het Emmaviaduct. Met een pijl is hij aangegeven waar de gedenkplaat voor de tijdens de oorlog omgekomen NS'ers tegenwoordig te vinden is. Foto Willem Nieland.


 

Amersfoort (perron), 27 april 2003.


 

Amersfoort (werkplaats), 11 september 2005. Dit monument staat tegenover de portiersloge van de vroegere werkplaats. Ook de plaat uit de portiersloge van de werkplaats Blerick zou naar Amersfoort zijn overgebracht, maar is niet aangetroffen toen deze foto's werden gemaakt door Victor Lansink.


   

Bilthoven. Op de twee bovenste foto's (27 juli 2003) de gedenkplaat, opgehangen in een onbewaakte wachtkamer. Bekrast. Opeens was deze plaat verdwenen, maar een poosje later was er een nieuwe plaat, in een andere vormgeving. Deze staat achter het raam van de Wizzl (foto linksonder, 5 mei 2004). Rechtsonder een foto van de oorspronkelijke plaat, waarop de naam van het slachtoffer verkeerd is gespeld. Op verzoek van zijn zoon is in 1960 een plaat met de juiste naam gemaakt.


Rond de gedenkplaat op dit station hebben zich enkele incidenten afgespeeld. Op de oorspronkelijke plaat was de naam van de gevallene verkeerd gespeld. De volgende plaat is door vandalen beschadigd en moest worden vervangen. De nieuwe plaat werd wat respectloos achter een winkelraam neergezet. Uiteindelijk is voor de plaat een speciale sokkel gemaakt, met een beschermende glasplaat. De bloemen op deze foto zijn op 27 april 2007 gelegd door kinderen van de Julianaschool. Foto Hans van Steenis.


Rosmalen, 10 oktober 2015. Foto Eric Jonkhout.


Anna Paulowna, 2012. Let op het afwijkende ontwerp: het gevleugelde spoorwiel ontbreekt en de tekst zou in dit geval (één persoon) "ter gedachtenis aan den gevallene" moeten luiden. Het zal om een remake van een gestolen plaat gaan. De plaat hing eerder op station Schagen. Foto Wim Mensinga.


Holten, 2010. Foto Wim Mensinga.


Den Dolder, 19 juni 2006. Gedenkplaat voor de gevallene uit de Tweede Wereldoorlog. Daarvoor een gedenksteen ter herinnering aan de spoorwegstaking van 18 september 1944 tot 5 mei 1945.



Meppel, 23 april 2005


Apeldoorn, 5 mei 2005



Woerden, 9 mei 2005


Naarden-Bussum, 27 mei 2005


 

Bodegraven, 17 november 2005. Foto's Victor Lansink.


 

Gilze-Rijen, 8 januari 2006. Het station is sinds medio februari 2003 gesloten, maar door het raam valt nog wel wat te fotograferen. Foto's Victor Lansink.


 

Breda, 22 januari 2006. Tussen prullenbakken en reclame. Foto's Victor Lansink.



Susteren, 2 december 2005. Foto Victor Lansink.


Echt, 2 december 2005. Foto Victor Lansink.



Ede-Wageningen, 31 augustus 2004.


Alkmaar, 25 februari 2005.



Roermond, juli 2005. Foto Yuri van Erp.


Enschede, juli 2005. Foto Yuri van Erp.




Gouda, 16 mei 2005


Heerlen, 10 juli 2005.



Arnhem, 25 september 2005.


Deventer, 9 augustus 2005.



Mariënberg, 3 november 2005. Foto Rienk Mebius. Het bord zit in een monumentje van spoorrails en biels halverwege het station en de Geref. Kerk (vrijgemaakt), en is afgedekt met perspex.


Oldenzaal, 9 augustus 2005. Deze plaat hing op een voor het publiek onbereikbare plek: de gesloten wachtkamer. Dankzij een schilder kon ik er even in. Inmiddels heeft het stationsgebouw weer een functie gekregen. Jan Johannes Zorn werd geboren op 14 september 1917 in Leeuwarden. Hij woonde in Oldenzaal en werkte voor de Nederlandse Spoorwegen. Op 19 november 1944 werd hij samen met twee andere verzetsmensen (Hans Goudsmit en Dirk de Vries) gefusilleerd door de Duitse bezettter. Dit was een represaillemaatregel, omdat er bij Menaam (Menaldum) op de rijksweg naar Harlingen kopspijkers waren gestrooid. In deze plaats staat een gedenksteen met hun drie namen.



Zutphen, juli 2005. De bovenste plaat is afkomstig van Gorssel. Foto Yuri van Erp.


Hengelo, 9 augustus 2005. De bovenste plaat is afkomstig van Markelo.



Maastricht, 10 december 2005. Foto Mitchell Bäcker.


Leeuwarden, 23 april 2005.


Rotterdam CS, 21 mei 1957. Plaquette in het nieuwe station. Foto uit Nieuw Spoor, juni 1957.



Lage Zwaluwe, 11 december 2005. Na de sloop van het station is deze plaat verhuisd naar de blinde gevel van een relaishuis. Foto Victor Lansink.


Rotterdam Centraal, 11 januari 2006. Deze plaat hing op een zodanig opvallende plaats in de stationshal, dat ik er minstens vijf keer voorbij ben gelopen toen ik hem zocht.



Delft

Victor Lansink stuurde dit knipsel uit een regionale krant, gedateerd 2 juni 1970.

"Naar alle waarschijnlijkheid op koper beluste lieden hebben geprobeerd de in de hal van het station aangebrachte gedenkplaat voor de in de tweede wereldoorlog gevallen spoorwegemployé Jan van den Heuvel van de muur te rukken. De vernielde plaat moet worden vervangen."

De plaat van Delft hangt tegenwoordig in Den Haag Centraal, zie foto verderop.

   

Den Haag Centraal, 15 september 2006. De gedenkplaten ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog zijn op dit station goed verstopt: achter de centrale treinaanwijzer. Op de foto drie platen: van het vroegere Den Haag SS, Delft en Voorschoten. Sinds 2008/2009 hangt hier ook de gedenkplaat van Leiden.

Den Haag Centraal, 26 september 2015. De gedenkplaten, inmiddels vier, zijn nu helemaal uit het zicht verdwenen. Ze zitten in een vitrine in een gang waar bijna niemand komt. Ik weet niet eens zeker of ik daar wel mag komen.


Zwolle, 26 augustus 2006. Gedenkplaat in de stationshal, gefotografeerd tijdens een verbouwing.



Foto boven: Tilburg, 25 november 2006. Plaat bij de portiersloge van de werkplaats van NedTrain. Het is mij niet bekend wat ermee is gebeurd na de sluiting van de werkplaats Tilburg.

Foto rechts: Station Haarlem, 12 december 2004. De bovenste plaat is afkomstig van IJmuiden, de onderste van Velsen-IJmuiden Oost. Een vierde gedenkplaat is te vinden bij de werkplaats Haarlem.


Zetten-Andelst, 17 januari 2014. Foto Bas Roos.


 

Gedenkplaat in station Simpelveld. Deze plaat is aangebracht in de vestibule van het station en is onthuld op 31 maart 1948. Daaronder een bidprentje van Pieter Abrahams.

Peter Jacobus Franciscus Abrahams werd geboren te Simpelveld op 4 juni 1906 en is overleden in het St. Joseph Ziekenhuis te Heerlen op 16 juni 1944. Als soldaat had hij in 1940 zijn plicht gedaan voor het vaderland. In de moeilijke oorlogsjaren werd hij gedwongen tewerkgesteld in Duitsland. Daar overviel hem een zware ziekte en hij keerde naar zijn geliefde vrouw en twee jeugdige kinderen in Simpelveld terug. Het doorstane leed kwam hij niet meer te boven en hij is in zijn vertrouwde omgeving overleden. Laten wij hem gedenken en troost geven aan zijn vrouw en twee kinderen die hun vader nooit gekend hebben. Zijn bidprentje is het enige tastbare bewijs dat van hun geliefde vader over is.

Foto's en tekst Michel Dreuw, met dank aan familie Habets-Abrahams uit Simpelveld.



Herinneringen aan het verzet en de bevrijding


Amsterdam Centraal, 7 oktober 2014. Gedenkplaat ter herinnering aan Willem Hendrik Zeeman, die enkele dagen na de bevrijding door een Duitse soldaat werd doodgeschoten. De plaat is lange tijd verborgen geweest achter een kiosk, maar is tijdens de verbouwing van het station weer tevoorschijn gekomen.


Amsterdam, Prins Hendrikkade, 10 september 2009. Gedenkplaat aan de gevel van het Victoriahotel voor wachtmeester Jan de Jongh, die eveneens op 7 mei 1945 om het leven kwam door een Duitse kogel.


Rotterdam Noord (Boezembocht), 21 december 2005. Op 28 november 1944 werden door de bezetter op twee plaatsen nabij de spoorweg (de 's-Gravenweg en de Terbregseweg) in totaal tien Rotterdammers gefusilleerd als represaille voor een bomaanslag die het verzet in november 1944 had gepleegd op een spoorlijn in Rotterdam. Een tweede verzetskruis is geplaatst op de Jan Vermeersingel. Het monument is onthuld in 1946. De oprichting van deze gedenktekens was een initiatief van het Rotterdamse Comité Oprichting Gedenkteken. Dit comité (opgericht op 22 mei 1945) heeft op verscheidene plaatsen in de stad waar verzetsmensen zijn omgekomen, identieke kruisen geplaatst.


Utrecht

In de Niasstraat in Utrecht, bij de voormalige Jaffa-fabriek, is in een bakstenen gedenkmuur een plaquette van zwarte natuursteen aangebracht met de volgende tekst: “Laten we hen niet vergeten. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog zijn op dit terrein gefusilleerd: Wolter Heukels en Leendert Lans als vergelding voor een bomaanslag op de machinefabriek Jaffa.”


Amsterdam Westhaven, 5 maart 2006. Gedenkteken in de tuin van het dienstgebouw. Dit monument stond vroeger voor het administratiegebouw in de Rietlanden. De sokkel is een schuilbunker die tijdens de oorlog op een locomotief was gemonteerd. Foto Victor Lansink.


Heerenveen, 23 mei 2008. Op het gemeentehuis hangt een plaat die herinnert aan de bevrijding van Heerenveen door het Canadese leger. Op het station van Heerenveen hangt geen gedenkplaat: er zijn hier als gevolg van de Tweede Wereldoorlog geen spoorwegmedewerkers om het leven gekomen.


Utrecht, politiebureau Paardenveld, 15 april 2009. Gedenkplaat ter herinnering aan twee in de oorlog vermoorde politiemannen; zie www.politiekoren.nl. Foto Edward Bary. Tijdens de oorlog waren er ook veel foute politiemensen; Google op Schalkhaar+politie.


Spoorwegmuseum Utrecht, 12 oktober 2005. "H.J. Lever en L.J.C. van Leeuwen lieten voor ons hun leven in de droeve dagen van mei 1940. Wij zullen het niet vergeten." Meer houten banken.


Hoogeveen, Wijsterseweg, 2011. Monument ter gedachtenis aan de beschieting van een trein door Amerikaanse jachtvliegtuigen, op 5 augustus 1944. Hierbij kwamen 43 passagiers om het leven en vielen 141 gewonden. De piloten zagen de trein aan voor een militaire trein. Foto Wim Mensinga.


Drachten. Monument ter nagedachtenis aan vijf mannen die op 8 december 1944 werden doodgeschoten wegens een aanslag op een stoomtram. Foto Wim Mensinga.


Herinneringen aan de jodenvervolging


Westerbork, augustus 1989. Monument ter nagedachtenis aan de transporten naar Auschwitz. Foto's Leo Spilt.


Vught, 11 juli 2014. Op de stationsgevel staat "Van deze plek zijn in 1943/'44 14.000 meest joodse mannen en vrouwen met 1800 kinderen weggevoerd naar vernietigingskampen". Zie ook spoorlijn naar Kamp Vught.


Den Haag SS, 23 april 1969. De foto is gemaakt door Frans Drijver, die schreef: "Het wrange van de geschiedenis 1940-45 is dat dit station ook gebruikt werd om, in opdracht van de SS, de Haagse joden af te voeren naar Westerbork en verder. Alsof de SS een eigen station had. Overigens is mijn moeder eens tussen zo'n transport op dat station terechtgekomen. Het ging tussen de gewone reizigers door, in aparte rijtuigen, die apart stonden opgesteld." (Frans Drijver, die ik uit mijn studietijd kende, is in januari 2007 overleden.)


Amsterdam Oosterspoorplein (Muiderpoortstation), 21 juli 2004. "Vanaf dit station zijn tussen 3 oktober 1942 en 26 mei 1944 ruim elfduizend joden naar het doorgangskamp Westerbork weggevoerd. De meesten zijn vermoord in de vernietigingskampen in Midden-Europa." Vlakbij staat ook het beeld 'Flowers' van Karel Appel, maar dat heeft geen betrekking op de oorlog.


Hoogezand, 2012. Monument tegenover het station, ter herinnering aan de transporten. Foto Wim Mensinga.


 

Alkmaar, 12 oktober 2005 en Utrecht Centraal, 14 oktober 2005. Posters van het Centraal Joods Overleg, waar in Alkmaar een (onbedoelde?) zwarte grap van is gemaakt. De posters hingen ook op stations die tijdens de oorlog nog niet eens bestonden. Zie ook Excuses voor de holocaust zijn gratis.


Opdat wij niet vergeten. 4 mei 2014

Dit filmpje is begin mei 2014 vertoond op de schermen van RailTV op Nederlandse stations. Geproduceerd door Metropolisfilm uit Utrecht. Je ziet door mij gemaakte foto's van gedenkplaten die op diverse stations hangen.



Zie ook:

Internet:




vorige       start       omhoog