Treinstellen plan T en V

Vierrijtuigstellen plan T: prototype 501 en serie 502-531. Tweerijtuigstellen plan V: series 401-483 en 801-965.

Doorgaans aangeduid als mat.'64. Er zijn ook pogingen gedaan om de bijnaam Apekop erin te krijgen. Een Hondekop is weer wat anders.



Korte geschiedenis

Het eerste treinstel, de 501, werd gebouwd in 1961. Nadat met dat treinstel enkele jaren ervaring was opgedaan, volgde een grote serie vierwagen- en tweewagenstellen. In 1964 kwam de serie officieel in dienst, vandaar de aanduiding mat.'64.

De oudste stellen zijn gebouwd door Werkspoor, totdat deze fabriek werd gesloten omdat Nederland te klein zou zijn voor een eigen fabrikant van spoorwegmaterieel. Daarna werden er honderden treinstellen gebouwd bij Talbot, net over de grens bij Aken. Het politieke proces in een paar woorden samengevat: Werkspoor heeft men failliet laten gaan zodat werkloze Limburgse mijnwerkers bij Talbot aan de slag konden.

De vierwagenstellen kregen eind vorige eeuw een grote revisie, met uitzondering van de 501. Dat was door zijn afwijkende bakindeling een buitenbeentje en belandde op de sloop. In 2003 zijn de eerste treinstellen plan V afgevoerd. De laatste treinstellen Plan T zijn in juli 2010 terzijde gesteld, in september 2016 was het definitief afgelopen met Plan V.

De hoekraampjes van de machinistencabines zijn later dichtgemaakt. Bij Plan V waren ze geel, bij Plan T zwart. Van Plan V zijn de schuiframen gedeeltelijk geblokkeerd, zodat ze maar voor de helft open kunnen. Dat is om te voorkomen dat vandalen stoelzittingen naar buiten gooien.

Deelseries Plan T

Plan T is, na het prototype 501, in drie deelseries gebouwd. Dit leverde 31 treinstellen op:

serie  nummers  type  bakken       bouwer     bouwjaar aantal
-----  -------  ----  -----------  ---------- -------- ------
TT     501      ELD4  Bk+AD+B+Bk   Werkspoor  1961          1
T1     502-511  ELD4  Bk+BD+AB+Bk  Werkspoor  1964         10
T2     512-521  ELD4  Bk+BD+AB+Bk  Werkspoor  1965         10
T3     522-531  ELD4  Bk+BD+AB+Bk  Werkspoor  1965         10

De onderlinge verschillen waren klein, met uitzondering van prototype 501 dat een afwijkende bakindeling had. De stellen uit deelserie T1 waren uitgerust met de aanzuiging van de koellucht voor de tractiemotoren onder de bak. Deze plaats bleek weinig gelukkig gekozen: stof en vuil verstopten al snel de aanzuigkanalen. Bij de volgende stellen werd de aanzuiging op het dak gesitueerd. In 1974 werden de 502-511 aangepast. Bij de bestelling van IRM was men de ervaringen met Plan T alweer vergeten, dus hier werden opnieuw de aanzuigroosters onder de trein aangebracht.

Deelseries Plan V

Van Plan V zijn 246 treinstellen gebouwd, verdeeld over 13 deelseries:

serie  nummers  type  bakken    bouwer       bouwjaar  aantal
-----  -------  ----  --------  ------------ --------- ------
V1     401-415  ELD2  Bk+ABDk   Werkspoor    1966          15
V2     416-430  ELD2  Bk+ABDk   Werkspoor    1967          15
V3     431-438  ELD2  Bk+ABDk   Werkspoor    1968           8
V4     441-461  EL2   Bk+ABk    Werkspoor    1969/1970     21
V5     462-471  EL2   Bk+ABk    Talbot       1970          10
V6     472-483  EL2   Bk+ABk    Werkspoor    1970          12
V7     801-840  ELP2  BPk+ABk   Werkspoor    1970/1972     40
V8     841-870  ELP2  BPk+ABk   Talbot/DŁwag 1972          30
V9     871-888  ELP2  BPk+ABk   Talbot       1972/1973     18
V10    889-920  ELP2  BPk+ABk   Talbot       1973/1974     32
V11    921-935  ELP2  BPk+ABk   Talbot       1974          15
V12    936-950  ELP2  BPk+ABk   Talbot       1975/1976     15
V13    951-965  ELP2  BPk+ABk   Talbot       1976          15

De treinstellen 401-430 waren bij hun aflevering groen, net als alle treinstellen Plan T. De treinstellen 401-438 hadden een bagageafdeling (type ELD2), de treinstellen 801-965 een postafdeling (type ELP2). De postafdeling is later verbouwd tot reizigersafdeling, waarmee de type-aanduiding veranderde in EL2.

Na een korte opleving in de winterdienstregeling 2015/2016 was het gedaan met Plan V. Op 25 september 2016 vond de officiŽle afscheidsrit plaats. Treinstel 876 werd toen afgeleverd in het Spoorwegmuseum.




Prototype: treinstel 501

Treinstel 501 in Hulshorst, begin jaren zestig (foto NS). Aanvankelijk had dit treinstel lage koppelingen, net als alle andere treinstellen die de NS toen had. Het treinstel kon echter niet gecombineerd rijden met oudere treinstellen, vanwege de totaal verschillende rijkarakteristieken. Het treinstel was bij de bouw al voorbereid op de hoger geplaatste koppelingen die het daarna kreeg, en die de andere stellen direct bij de bouw kregen. Plan T en V kon overigens mechanisch gekoppeld worden met de Koplopers, wat wel gebeurde als er een treinstel gesleept moest worden.


TT-race van spoorwegen

Aldus de kop boven een bericht in Het Vrije Volk van 7 februari 1964. De dag daarvoor liet de NS tussen Alkmaar en Heerhugowaard twee treinen naast elkaar rijden. Al spoedig kon de uitgenodigde pers constateren dat de ene trein ver achterraakte bij de andere trein: "een blinkend nieuwe met brede gele banden op neus en flanken". Die nieuwe trein was treinstel 505, dat bijna twee keer zo snel optrok als de Hondekop op het andere spoor. Vanaf 1961 heeft het prototype, treinstel 501, proefgereden in de omgeving van Utrecht. Met de dienstregeling van 31 mei 1964 gingen er tien vierwagenstellen Trein Toekomst dienstdoen op de lijn Amsterdam-Zaandam-Den Helder.


 

In het jubileumjaar 1964 maakte Koningin Juliana een rit met de modernste trein die er toen was: Treinstel Toekomst. Dit zijn twee stills uit het Polygoonjournaal.


Treinstel 501, met lage koppelingen, op een verzamelplaatje van Joseph Bellamy & Sons uit 1975.


Hilversum NOS, 15 februari 1975. Treinstel 501 loopt binnen uit Amsterdam.


Bilthoven, 14 juni 2003. Van de eerste treinstellen plan V is de laatste revisietermijn verstreken, wat betekent dat ze zullen worden afgevoerd. Bij wijze van proef is een van deze treinstellen echter verbouwd tot motorrijtuig. De bedoeling is om te onderzoeken of dit een geschikte oplossing is voor de dienst op zwakbezette lijnen.


Breukelen, 22 juli 2003. Het motorrijtuig van een plan V, die bij wijze van proef een lege kalktrein trekt.


Bilthoven, 20 juni 2005. Dubbeldeks Plan V op weg naar Amersfoort. Meer constructies.


Bilthoven, 15 juli 2005. Gepimpte Plan V 446 op weg naar Amersfoort. Dieseltreinen en elektrische treinen hebben lange tijd verschillende kleuren gehad. Waarom eigenlijk? Voor de reizigers maakt het niet uit. De eerste elektrische stroomlijntreinstellen werden door het publiek hardnekkig "Diesels" genoemd. Misschien was het voor de machinisten: je stapt in een groene trein, denk er aan dat je altijd een bovenleiding nodig hebt. Vanaf begin 1968 werden de Nederlandse treinen geleidelijk allemaal geel geschilderd. Totdat het personen- en het goederenvervoer gescheiden werden: de goederenlocomotieven moesten toen rood worden. Maar overschilderen kost geld, dus na een poosje is men daar ook weer mee gestopt. Overigens ben ik van mening dat blauw de mooiste kleur is voor treinen.


Bilthoven, 31 oktober 2004. Treinstel 419 snelt naar zijn nieuwe eigenaar, de Stichting Mat'64.


Het had gekund. Er is tussen NS en NMBS ooit gesproken over een vervolgserie Benelux-treinstellen, gebaseerd op het ontwerp van Plan V. Wel met lage koppelingen, zodat ze gecombineerd zouden kunnen rijden met de oudere stellen. In plaats van nieuwbouw koos men voor het gebruik van bestaand materieel, om daarmee trekduwtreinen samen te stellen. (Foto: Hilversum, 8 september 1969, treinstel 525.)


Bilthoven, 15 juli 2005. Treinstel 446 als stoptrein naar Amersfoort, maar nu gestoken in de kleuren van de Valleilijn. Bij deze bewerking ben ik uitgegaan van het idee uit Op de Rails. De verkeerde neus heb ik gehandhaafd. De verschillen zijn verder duidelijk.


Reclame voor de Schiphollijn, 1984.


Stockholm (metro), mei 2008. Een billboard dat ook zonder woordenboek nog wel te begrijpen is: "Meer concurrentie? Wij hebben een beter voorstel." Die blauwe Plan V zou weleens afgekeken kunnen zijn van deze site. Foto Ruben Verduin.


Uit "Onze treinen en locomotieven" (1966)


"Reis zonder parkeerproblemen. Neem de trein." Luciferdoosje uit de vroege jaren 60 met treinstel 501.


Dienstregeling 1967-1968. Op het omslag treinstel 501, nog met lage koppelingen en in groene kleur.

Zomerdienstregeling 1968. Ook op het spoorboekje zijn de treinen nu geel geworden.

 

 

Modelleisenbahn-Report 03/12. In het augustusnummer van dit blad staat een artikel van Rob Ellerman over de Nederlandse Plan T, dit naar aanleiding van het nieuwe model van Roco. Ter illustratie is onder andere gebruikgemaakt van een foto uit mijn archief. Rotterdam, 14 juli 1973. Treinstel 513 en 326. Meer presentexemplaren.


Elektrische treinen in Nederland. Deel 3. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, 1997. ISBN 906013057X. Dit deel beschrijft het stroomlijnmaterieel Plan T, Plan V, de motorpostrijtuigen, Plan Y (Sprinters) en Plan Z (Koplopers).


Naar de fotopagina


Zie ook:




vorige       start       omhoog