Ombouw Abcoude

door Edward Bary

Dit artikel is geschreven in 2005. Laatste update juli 2013.




Het laatste dorp vóór Amsterdam

Een gemeente is altijd in beweging. Diverse ontwikkelingen zorgen ervoor dat een gemeente bestaande situaties moet aanpassen ten behoeve van het leefklimaat, verkeer en woningbouw zodat u er plezierig kunt wonen, werken of recreëren. Zo ook de gemeente Abcoude. Deze gemeente ontwikkelt of participeert in allerlei grootschalige plannen en projecten.

Een dorp in de luwte

Abcoude is een gemeente en dorp in het noordwesten van de Nederlandse provincie Utrecht, grenzend aan de gemeente Amsterdam. De gemeente telt 8.686 inwoners (per 1 juni 2005) en heeft een oppervlakte van 32,11 km² (waarvan 1,75 km² water). Het dorp Abcoude heeft 6.580 inwoners (2004). Tot de gemeente behoren ook de kernen Baambrugge en Proostdij. De gemeenten Abcoude-Proostdij en Abcoude-Baambrugge zijn per 1 mei 1941 samengevoegd tot de gemeente Abcoude.

Abcoude is het laatste - dorpse - station op de route richting Amsterdam met zijn enorme schaal van de stedelijke bebouwing (Bijlmermeer en Zuidtangent) en ook weer het eerste dorp c.q. station als men deze stad verlaat. Abcoude is karakteristiek, overzichtelijk, kleinschalig en vriendelijk. De historische dorpskern is, vormgegeven om het water van Het Gein en de Angstel, de parel van de gemeente. Het Gein is een riviertje van ongeveer 5 km lengte tussen Driemond en Abcoude. Het Gein verbindt de Gaasp met de Angstel en loopt ten westen van het Amsterdam-Rijnkanaal. De meest zuidoostelijke wijk van Amsterdam, met het metrostation Gein van de lijnen 50 en 54, is genoemd naar dit riviertje.

Juist het dorpse onderscheid met de stad, met een goed voorzieningenniveau, is zo kenmerkend voor Abcoude. De Gemeente Abcoude doet om die reden voorstellen om het ’dorpse’ nog meer in het stationsgebied terug te laten keren. Daar de uitstraling van het nieuwe stationsplein voor een belangrijk deel wordt bepaald door de omliggende bebouwing, speelt ook de architectuur hier een belangrijke rol. Geen historiserende architectuur, maar wel kleinschalig, individueel herkenbaar en chique. Maar niet alleen de architectuur is hierbij van belang. Het landschap speelt ook een grote rol. Het landschap verbindt de architectuur en sluit daarom aan bij deze kleinschaligheid van het dorpse karakter. Door deze samenhang ontstaat een ontmoetingsplek waar alle bezoekers en bewoners zich prettig voelen.

Het nog landelijke karakter van het gebied rond station Abcoude, op 13 september 2002 vastgelegd door Edward Bary. De foto's zijn gemaakt in de richting Amsterdam.

Het spoor en de gemeente Abcoude: een terugblik in kort bestek

De gemeente Abcoude en het spoor hebben een bijzondere band met elkaar. Deze wederzijdse betrokkenheid kent een lange voorgeschiedenis.

Abcoude, 19 juni 1897. Het in 1871 in gebruik genomen station met stoomtrein en reizigers op de perrons. Foto Jacob Olie.


De datum van ingebruikname van de spoorlijn Amsterdam - Utrecht voor het geregelde vervoer van passagiers, bagage en bestelgoederen is 28 december 1843 en de opening werd aangekondigd in de annonces van de Rhijnspoor en in de verslagen van de kranten van 29 december 1843 over de opening voor publiek van de spoorweg. Bovendien staat het ook in de Wetten en Besluiten betreffende de Spoorwegen deel 1842-1856 vermeld. Op 6 december 1843, de verjaardag van de koning, heeft er een trein met genodigden gereden van Amsterdam naar Utrecht, maar die was niet bedoeld voor de tussenstations.

De Nederlandsche Rhijn Spoorweg Maatschappij (NRS:1845-1890) nam de exploitatie van de spoorlijn Amsterdam – Utrecht – Arnhem over van de Rhijnspoorweg op 1 september 1845. Op haar beurt wordt de NRS door de Staat der Nederlanden op 15 oktober 1890 genaast en overgenomen. SS en de HIJSM gaan vanaf 1917 het Nederlandse spoorwegnet gezamenlijk exploiteren op elkaars lijnen; in 1937 fuseren zij tot de Nederlandsche Spoorwegen.

Abcoude, circa 1920. Een stoomtrein, met een SS-loc van de serie 685-799 (later NS 3700), rijdt richting Amsterdam. Er hangt nog geen bovenleiding: die werd pas in 1938 in gebruik genomen. Prentbriefkaart, collectie www.stationsweb.nl.


In 1871 wordt een nieuw stationsgebouw in gebruik genomen; een rechthoekig gebouw, begane grond en anderhalve verdieping, zonder vleugels of aanbouwen. Dit gebouw staat er nog steeds. In 1977 wordt een nieuw entreegebouw opzij van het bestaande gebouw geplaatst. Er komt een onderdoorgang met wachtruimtes op een overdekt perron. Het stationsgebouw ligt bij kilometrering 10.725 (van Amsterdam).

De wijzigingen in Abcoude kunnen niet los gezien worden van de groei van de stedelijke omgeving en uitbreiding daarvan. Juist en met name naar het zuiden breidt Amsterdam zich in de 2e helft van de vorige eeuw krachtig uit.

Halverwege de jaren zeventig van de 20e eeuw onderging de sporenlay-out van het emplacement Abcoude zijn eerste grote wijziging. De omgeving van Abcoude noodzaakte daartoe. De oprukkende uitbreiding van de Amsterdamse stedenbouw deed aan de zuidkant van Amsterdam in die jaren de agglomeratie Bijlmermeer ontstaan.

De horizon vanuit Abcoude gezien zou daardoor definitief veranderen in een stedebouwkundige structuur van hoge flatgebouwen. Aan de spoorlijn wordt de halte Bijlmermeer gesitueerd; eenvoudige zijperrons met een voetgangersbrug over beide sporen. Voor de bereikbaarheid van het nieuwe stedelijke gebied wordt in de jaren 70 een stadsspoor ontwikkeld en aangelegd, de latere metro.

De metro komt vanaf station Amsterdam Amstel te liggen op een nieuwe verhoogde baan, in combinatie met het spoortracé. Deze verhoogde spoorbaan vangt aan direct ten noorden van het station Abcoude en loopt tot het Amstelstation; dit verhoogde tracé komt op 28 maart 1976 voor treinverkeer in gebruik, inclusief een nieuw, hoog gelegen station Bijlmermeer. Het nieuwe, hoge tracé is 8 kilometer lang en telt 36 kunstwerken, viaducten en bruggen. De metro neemt hiervan 6 kilometer in beslag; de metrosporen liggen tussen de aan de buitenzijde gelegen treinsporen. De lage spoorbaan wordt daarna ontmanteld.

Nieuwe functie voor emplacement Abcoude

Het emplacement Abcoude wijzigt ook. Mede doordat het Amstelstation voor treinen nog maar over 2 sporen beschikt (immers de binnenste NS-sporen zijn ingericht als metrosporen), die geen (wissel)verbindingen meer met elkaar hebben, biedt dit station geen inhaal- of passeermogelijkheden meer voor treinverkeer. Die (bijsturings)functie is Abcoude gaan overnemen, nadat het emplacement is omgebouwd. De beide tot dan bestaande zijperrons in Abcoude worden eilandperrons door de aanleg van de twee buitenste sporen 701 en 705.

Tevens wordt de beveiliging aangepast; het seinlichtstelsel 1946 wordt vervangen door lichtstelsel 1954, de oude post wordt gesloopt en de bediening van Abcoude gaat over naar de Centrale Verkeersleiding (CVL) in Amsterdam; de bediende overwegen in de Kerkstraat (km 10.6) en de Stationsstraat (km 10.7) worden ahob’s. De brugbediening van de hefbrug over Het Gein wordt eveneens in de nieuwe bediening opgenomen. Er komt een eenvoudig stationsgebouw en een tunnel naar de beide perrons. Het uit 1871 daterende stationsgebouw blijft bestaan en krijgt een andere functie.

Het station Amsterdam Amstel wordt spoor- en seintechnisch in feite een ”halte aan de vrije baan”. De metro wordt officieel voor reizigers in gebruik genomen op vrijdag 14 oktober 1977 na een ruime periode van een proefbedrijf: het eerste deel bevat de exploitatieve dienst tussen de stations Weesperplein (ondergronds) naar Gaasperplas en Holendrecht. In 1980 komen ook de tracés Weesperplein - Amsterdam CS en Holendrecht – Gein in dienst.

Het seinhuis van Abcoude in de jaren 60. Links een vijfwagenstel materieel '40, op weg naar Amsterdam. Het mechanische sein op de vorige foto's is vervangen door een lichtsein met kleurwisselaar. Op de volgende foto's is te zien dat dat sein is vervangen door een lichtsein met drie lampen. Foto Frans van Loevezijn.


Abcoude, omstreeks 1970. Een treinstel mat.'46 loopt binnen uit de richting Amsterdam. Op deze foto is te zien dat de apparatuur uit het seinhuis is verdwenen. Het seinhuis is in gebruik geweest tot 15 april 1973. Toen werd in Abcoude V-NX in gebruik genomen. Het tableau daarvan stond in het stationsgebouw. Op 28 maart 1976 ging dat tableau al weer buiten dienst, toen Abcoude vanuit Amsterdam werd bediend. Foto Frans van Loevezijn.


Abcoude gezien in de richting Utrecht, april 1975. Foto NS, collectie www.stationsweb.nl.


Spoorgebruik in de huidige situatie in Abcoude

Het emplacement bestaat uit twee eilandperrons met de sporen 704 en 705 (richting Amsterdam en de sporen 701 en 702 in de richting Utrecht.

Spoor 706, overgaand in spoor 703 (met stootjuk) is het zgn. middenspoor. Het middenspoor 706 is vanaf de hoofdsporen vanuit beide richtingen bereikbaar. Doorgaande Intercitytreinen, goederentreinen en andere niet halterende treinen rijden over spoor 707/704 (richting Amsterdam) en spoor 702 (richting Utrecht). Plaatselijke baanvaksnelheid: 140 km/uur. De stoptreinserie 4000 (Rotterdam-Amsterdam v.v.) halteert ook op deze sporen.

De buitenste sporen 701 (richting Utrecht) en 705 (richting Amsterdam) worden – planmatig - gebruikt door de stoptreinserie 7300 (Utrecht – Uitgeest) die twee per uur in beide richtingen wordt ingehaald door de treinserie 3000 (Nijmegen – Amsterdam – Alkmaar/Den Helder). Het middenspoor 706 kan gebruikt worden voor het aan de kant nemen van goederentreinen met een maximale lengte van 475 meter.

Abcoude, 17 juni 1989. Loc 7742 "Bello" is op weg van Hoorn naar het NS-jubileum in Utrecht. Foto Mike Morant.


Abcoude, 13 september 2002. Vergeleken met de vorige foto heeft de klimop flink zijn best gedaan. Loc 241 353 is met staaltrein 45121 op weg van Beverwijk naar Emmerich. Foto Edward Bary.


Abcoude, 15 juli 2003. Losse loc PB 17 rijdend richting Utrecht, gezien vanaf het uiteinde van het (verlengde) perron. Rechts in beeld vinden werkzaamheden plaats in verband met de toekomstige situatie: een open tunnelbak met vier sporen. Foto Nico Spilt.


Abcoude, 15 juli 2003. De sporensituatie aan de Utrechtse zijde van het huidige emplacement. ACTS-loc 1255 nadert met een trein uit de richting Breukelen. Foto Nico Spilt.


Spoorverdubbeling Amsterdam - Utrecht

De spoorverdubbeling tussen Amsterdam en Utrecht (zie ook het thema Ombouw Breukelen) heeft ook railinfrastructurele gevolgen voor Abcoude.

Tijdens de besluitvormingsperiode over hoe de spoorverdubbeling moest worden gerealiseerd, ontstond een intensief contact met de inwoners. De gesprekspartners waren het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (vertegenwoordigd door Rijkswaterstaat), RailInfrabeheer (tegenwoordig ProRail), Provincie Utrecht, gemeente Abcoude, Vereniging Spaar Het Gein, Vereniging Bescherming Spoorbuurt Abcoude, het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en Stichting Recreatietoervaart Nederland. In Abcoude speelt het behoud van landschappelijk fraai gebied een essentiële rol. De spoorlijn kruist aan het uiteinde van de bebouwde kom het riviertje Het Gein. De landschappelijke waarden wogen zwaar tijdens de besluitvorming tot de aanleg van de nieuwe spoorsituatie.

Alle plannen zijn bovendien op de volgende aspecten kritisch besproken en beoordeeld:

  • Landschappelijke aspecten en visuele kwaliteit
  • Ecologische waarden
  • Stedebouwkundige waarden
  • Cultuurhistorische waarden (fort Abcoude)
  • Recreatie en vrije doorvaart van Het Gein
  • Vervoer en bereikbaarheid (dorp en buitengebied)
  • Geluidhinder

Telkens werden deze zaken afgemeten tegen de kosten. De extra uitgaven voor de variant “verdiepte ligging” (aquaduct, open tunnelbak) in vergelijking met de variant “verhoogd baanlichaam”, bedroegen circa 50 miljoen euro.

Abcoude, 13 oktober 2005. Een omgeleide Beneluxtrein uit Amsterdam rijdt over de hefbrug over Het Gein. Foto Bart Gerritsen.


Abcoude, 18 oktober 2005. De werkzaamheden in volle gang. Op de voorgrond Het Gein. Linksachter de open tunnelbak, die onder het riviertje wordt geleid. De sporen rechts en de hefbrug over Het Gein zullen verdwijnen. Het voormalige stationsgebouw blijft behouden. Foto Bart Gerritsen.



Een bijzondere oplossing: verdiepte ligging

Na een grondige voorbereiding is uiteindelijk gekozen voor een verdiepte ligging van de vier sporen. Deze keuze is door de betrokken rijkspartijen gemaakt. Om precies te zijn: de aanleg van zogeheten “half open spoorbakken”. Daar waar het riviertje Het Gein en het spoor elkaar ontmoeten middels een hefbrug, verdwijnt het spoor onder de grond. Hier komt een aquaduct. Inclusief de op- en afritten voor de treinen krijgt het aquaduct een lengte van circa 850 meter. Het Gein blijft op deze manier ook in de toekomst onbekommerd voort stromen. Ook de kleine pleziervaart kan ongehinderd gebruik blijven maken van Het Gein. Een 60 meter brede tunnelbak zorgt ervoor dat ook het gebruikelijke voet-, fiets- en wegverkeer de sporen ongehinderd kunnen kruisen. Spoor- en wegverkeer zijn dus van elkaar gescheiden en daarmee verdwijnen de twee overwegen in de Kerkstraat en de Stationsstraat. Hierdoor ontstaat een veiliger situatie dan de huidige.

De spooruitbreiding vindt grotendeels aan de oostzijde van de huidige spoorbaan plaats. De inpassing van de sporen ter plaatse is bijzonder. De kostbare constructie is in Nederland namelijk uniek. Het aquaduct onder het Gein in Abcoude is onderdeel van de Spooruitbreiding Amsterdam-Utrecht. Het ontwerp en de bouw van het aquaduct zijn verzorgd door BAM Civiel. Het aquaduct zelf is nu gereed, er is al begonnen met de aanleg van de sporen. In oktober 2006 zullen de eerste treinen onder het aquaduct doorrijden.

  

Rien Nouwen Aquaduct

Het aquaduct in Abcoude heeft de naam Rien Nouwen Aquaduct gekregen. Het aquaduct is op 1 december 2005 feestelijk geopend door de heer mr. B. Staal, commissaris van de Koningin in de provincie Utrecht. ProRail had een prijsvraag uitgeschreven voor een naam voor het aquaduct. Hierop is massaal gereageerd.

Tussen alle creatieve inzendingen viel de naam Rien Nouwen op. In de tijd dat de besluitvorming plaatsvond over de spoorkruising van de lijn Amsterdam – Utrecht met Het Gein, was de heer Nouwen voorzitter van de Vereniging Bescherming Spoorbuurt Abcoude. Aanvankelijk was het plan om een nieuwe spoorbrug over Het Gein aan te leggen. Hiertegen bestond in de omgeving veel verzet, vanwege de grote landschappelijke, ecologische en cultuur-historische waarde van Het Gein.

Mede door de inzet van de heer Nouwen is uiteindelijk het besluit genomen om de spoorlijn onder Het Gein door te leggen. Helaas is de heer Nouwen kort na dit besluit overleden. De opening van het aquaduct werd bijgewoond door de weduwe en de kinderen van de heer Nouwen.


Abcoude, 1 december 2005. Deze foto is gemaakt tijdens de officiële opening van het Rien Nouwen-aquaduct. Op de achtergrond is in Het Gein een zeilboot te zien. Die zat dus tussen twee bruggen ingesloten, wat betekent dat de boot er speciaal ingetakeld is, omdat de spoorbrug niet meer te openen is (het spoor is gewoon vastgelast) en de noodbrug aan de andere kant vaste brug is. Foto Bart Gerritsen.


Station Abcoude

Het huidige station verdwijnt. Ten noorden (± 500 meter) van Het Gein, tussen het spoor en het aan te leggen bedrijventerrein Fluitenkruid, komt het nieuwe station te staan. Dit nieuwe station krijgt één ruime onderdoorgang als toegang tot het perron. Het station is per bus bereikbaar. Met overige voorzieningen zoals een fietsenstalling en een nieuw stationsplein is bij het ontwerpen rekening gehouden. Het eilandperron ligt temidden van de nieuwe sporenbundel. Het nieuwe station moet eind 2006 gereed zijn. Het huidige karakteristieke, witte stationsgebouw blijft als herkenbaar punt naast de spoorbaan staan.

 

Links: treinen zullen onder het aquaduct doorrijden. Rechts: het nieuwe station. (artists impresssions)

Wat gebeurt er verder

Binnen het gemeentegebied Abcoude gaat de aannemer de onderdoorgang Hollandse Kade slopen. Deze onderdoorgang vervalt, omdat het fietspad (Ruwelspad) aan de westzijde van het spoor door gaat lopen tot aan de ondergang De Hoge Dijk in Amsterdam Zuidoost. De werkzaamheden zijn begonnen in het najaar van 2002. Naast de huidige onderdoorgang Achtervlietpad wordt een nieuwe bredere onderdoorgang gerealiseerd. Tijdens de bouw van de nieuwe onderdoorgang blijft de huidige tunnel in gebruik. De bouwwerkzaamheden vinden stapsgewijs plaats. Pas nadat het eerste deel is gebouwd en de sporen zijn verschoven kan de spooraannemer met de vervolgbouw beginnen. Dit deelproject zal volgens plan in maart 2006 klaar zijn.

Stand van zaken in december 2005

Aquaduct

De bouw van het aquaduct is in september 2002 gestart. De noordelijke kant van het aquaduct is klaar. Sinds medio 2004 is de weg Gein-Noord weer open voor verkeer. De rivier Het Gein is een klein stukje verplaatst en stroomt over het dak van het viaduct. Er wordt nu gewerkt aan de zuidkant. Eind 2005 is het aquaduct klaar en kan Het Gein weer ’teruggeplaatst’ worden.

Station

Het nieuwe station komt op een locatie die ongeveer 800 meter ten noorden (richting Amsterdam) van het huidige station ligt. Het huidige station wordt gesloopt, nadat het nieuwe station is opgeleverd. Het karakteristieke witte stationsgebouw blijft staan. De uiteindelijke bestemming van dit gebouw is nog niet bekend. In september 2003 is gestart met de bouw van het nieuwe station. Rond augustus 2004 zijn de (ruw)bouw van het station, de stalen perronoverkapping en de perrontunnel met trap klaar. De bouw loopt door tot eind 2006.

Via de speciaal aangelegde werkweg is al veel zand aangevoerd vanuit Amsterdam Zuidoost. Door deze werkweg blijft het dorp Abcoude vrij van bouwverkeer.

Momenteel ligt het ontwerpbestemmingsplan ten behoeve van de inrichting van het gebied nabij het nieuwe station ter visie.

Bouwhinder

Bouwen geeft overlast. Voor omwonenden langs de spoorbaan zal het werk niet ongemerkt voorbijgaan. Iedereen, die in de buurt van het spoor en/of het station woont en werkt kan de voortgang van het werk en de veranderingen langs de bouwputten soms merkbaar volgen. Heien, machines, boren en bouwverkeer voeren tijdens de bouwactiviteiten de boventoon.

Overlast wordt vooraf door ProRail aangekondigd d.m.v. spoorberichten. Om hinder of overlast van bouwverkeer in Abcoude zoveel mogelijk te vermijden, rijden de vrachtwagens over een ´eigen bouweg´. Tonnen zand wordt uit Amsterdam aangevoerd. De bouwwerkzaamheden vinden grotendeels overdag plaats. Soms ook ´s avonds en soms ook ´s nachts. Dit laatste gebeurt vooral wanneer het werk aan het spoor zelf plaats vindt. Of wanneer men grote (stalen) constructiedelen bijvoorbeeld met een hijskraan aanvoert. Ook sluit men soms delen van de weg af. In deze gevallen krijgt het wegverkeer een omleidingsroute aangeboden. In alle gevallen stelt ProRail hoge eisen aan het veiligheidsniveau van de aannemer. De veiligheid van mensen staat voorop.

Enkele foto's van de oude situatie

Impressie van wat er voor de grote ombouw aan treinen voorbij kwam. Op 13 september 2002 fotografeerde Edward Bary losse loc 1778, loc 1755 met EC 105 naar Zwitserland, loc 1774 met een Intercity naar het zuiden, een driespan 6400 (met 6497 voorop) met kolentrein 48147 naar Duisburg.


 

Abcoude, 2 augustus 2002. Een Matisa van Strukton is voortijdig begonnen met de ombouw van een van de perrons. Foto's Johann van Dijk. Meer schadegevallen.

Luchtfoto's van de werkzaamheden

Abcoude, 8 juli 2003. Your Captain Luchtfotografie.

Abcoude, 22 mei 2005. Your Captain Luchtfotografie.


Plannen met het oude stationsgebouw (2013)

In juli 2013 werd bekend dat het oude stationsgebouw is gekocht door twee personen die er een Bed & Breakfast in willen beginnen. Het verwaarloosde gebouw wordt helemaal gerenoveerd. Er komen elf slaapkamers in. Honderd meter verderop komen vier 'spoordijkhutten'. Deze ondergrondse hutten zullen aan de voorkant uitzicht hebben op het fort verderop. Verder komt er een gebouwtje waar mensen kunnen eten en een tuinpaviljoen voor bijvoorbeeld exposities van lokale kunstenaars. Het wandelpad dat langs het fort ligt, wordt doorgetrokken naar het stationsgebouw.



Geraadpleegde bronnen en personen

Dit artikel kwam mede tot stand door de gewaardeerde medewerking van:

  • de heer J.G.C. van de Meene (Zwolle) die mij op enkele literatuurbronnen opmerkzaam maakte en aanvullingen op het script gaf;
  • de heer I. van Hemert van Your Captain Luchtfotografie (Utrecht) die enkele luchtfoto’s geheel belangeloos ter beschikking stelde voor publicatie; www.luchtfotografie.com
  • de heer W. Bramer voor het beschikbaar stellen van enkele foto’s van zijn website www.stationsweb.nl

Boeken, tijdschriften en documenten

  • ProRail Railverkeersleiding Noordwest (baanvaktekeningen)
  • Stationnementen (Victor M. Lansink), Europese Bibliotheek, Zaltbommel (2001), ISBN 90.2883.518.0
  • Kijk op Stations (Peter Saal & Flip Spangenberg), Uitgeversmaatschappij Elsevier, ISBN 90.1004.533.1
  • Spoorwegstations in Nederland (L. van Paddenburgh & J.G.C. van de Meene), Kluwer Technische Boeken B.V., deel 11 in de boekenreeks van de NVBS, 1981, ISBN 90.2011.379.8
  • Aanbevolen literatuur: NVBS-uitgave “De beveiligingen bij de Nederlandse Spoorwegen”, Op de Rails, 48e Jaargang 1980 SW (Seinwezennummer)
  • NVBS Op de Rails: nummers: 1976-5: pagina 129, 1977-3: pagina 86, 1977-10, pagina 291
  • Spoor & Trein; Editie 14: Infrastructuur, Spoorbruggen in Nederland, Deel 2: beweegbare bruggen, Jurgen Houben, Uitgeverij De Alk bv Alkmaar Holland, 2003 ISBN 90.6013.247.5
  • Overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven (J.W. Sluiter), Leiden: NVBS 2000 ISBN 90.5345.224.9
  • Grote Historische Topografische Atlas Provincie Utrecht, ± 1905, Huib Stam/Wim Breedveld/Anouk van der Leest, schaal 1:25.000, kaartblad 386 Abcoude, Uitgeverij Nieuwland – Tilburg, 2005 ISBN 90.8645.004.0

Aanbevolen en geraadpleegde websites

De luchtfoto's bij dit artikel zijn belangeloos beschikbaar gesteld door Your Captain Luchtfotografie.



Zie ook:




vorige       start       omhoog